नाशिकमध्ये ‘साहित्यकणा’चा जागर

ठीक आहे. खाली अजून अधिक सविस्तर, विस्तारलेली बातमी देत आहे — दैनिक/वेब पोर्टलवर थेट वापरता येईल अशा पत्रकारितेच्या शैलीत, संदर्भ-उद्धरणे आणि प्रवाह अधिक खोल ठेवून.

नाशिकमध्ये ‘साहित्यकणा’चा जागर

मानवी मूल्यांचा कणा ताठ ठेवण्याचे लेखकांना आवाहन – डॉ. पृथ्वीराज तौर

नाशिक (प्रतिनिधी):
आजच्या बदलत्या सामाजिक, राजकीय आणि तांत्रिक वास्तवात साहित्याची भूमिका काय असावी, हा प्रश्न पुन्हा एकदा केंद्रस्थानी आला असताना नाशिकमध्ये झालेल्या राज्यस्तरीय साहित्यकणा संमेलनाने या प्रश्नाला वैचारिक अधिष्ठान दिले. साहित्यकणा फाऊंडेशन, नाशिक यांच्या वतीने आयोजित या संमेलनात साहित्य, समाज आणि मूल्यव्यवस्था यांमधील नात्यावर सखोल मंथन झाले.

संमेलनाचे उद्घाटन स्वामी रामानंद तीर्थ मराठवाडा विद्यापीठाचे मराठी विभागप्रमुख डॉ. पृथ्वीराज तौर यांच्या हस्ते झाले. उद्घाटनपर भाषणात त्यांनी ‘साहित्यकणा’ या संकल्पनेचा मानवी उत्क्रांतीतील मज्जारज्जूशी (स्पाईन) साधलेला अर्थपूर्ण संदर्भ उपस्थित करत उपस्थित लेखक, कवी आणि अभ्यासकांना अंतर्मुख करणारे विचार मांडले.

“कणा नसलेली माणसे संस्कृती बुडवतात आणि अर्ध्या कण्याची माणसे इच्छा असूनही ती वाचवू शकत नाहीत,”
असे स्पष्ट आणि परखड विधान करत त्यांनी साहित्यातील नैतिकता, सत्यनिष्ठा आणि मूल्यांची जबाबदारी अधोरेखित केली.

साहित्य केवळ मनोरंजन किंवा शब्दकौशल्यापुरते मर्यादित न राहता समाजाचे भान जागवणारे असावे, असे सांगत त्यांनी लेखकांनी सत्तेच्या, प्रवाहाच्या किंवा बाजाराच्या दबावाला बळी न पडता सत्याचा शब्द उच्चारण्याचे धाडस ठेवावे, असे आवाहन केले.

AIच्या युगात साहित्याची नवी जबाबदारी

डॉ. तौर यांनी आपल्या भाषणात कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) मुळे निर्माण होणाऱ्या साहित्यिक आव्हानांवरही भाष्य केले.
AI लेखनाच्या वाढत्या प्रभावामुळे आशयनिर्मितीचे स्वरूप बदलत असले, तरी मानवी अनुभव, वेदना, संघर्ष आणि मूल्ये यांना पर्याय नाही, असे त्यांनी ठामपणे सांगितले.

“यंत्र शब्द निर्माण करू शकते; पण संवेदना, नैतिकता आणि अनुभवांची खोली केवळ माणूसच देऊ शकतो,”
असे सांगत नव्या काळात आशयाचे बलस्थान निर्माण करण्याची गरज त्यांनी व्यक्त केली.

विषम समाजव्यवस्थेवर सुरेश पाचकवडेंचे परखड भाष्य

संमेलनाचे अध्यक्ष, ज्येष्ठ साहित्यिक सुरेश पाचकवडे यांनी आपल्या अध्यक्षीय भाषणातून आजच्या समाजजीवनातील विदारक वास्तव मांडले. वाढती गरिबी, बेकारी, शेतीचा ऱ्हास आणि नैसर्गिक स्रोतांचे होत असलेले विनाश यावर त्यांनी तीव्र चिंता व्यक्त केली.

“गरिबी आणि बेकारी फोफावली आहे. शेती आहे पण ती पिकत नाही. नद्या ओसाड झाल्या आहेत,”
अशा शब्दांत त्यांनी ग्रामीण समाजाचे दुःख मांडले.

मराठी साहित्याने शेतकरी प्रश्नांची अपेक्षित तीव्रतेने दखल घेतली नसल्याची खंत व्यक्त करत त्यांनी डॉ. सदानंद देशमुख व इंद्रजित भालेराव यांसारख्या लेखकांच्या कार्याचा विशेष उल्लेख केला.

“माणसाला उभे राहण्यासाठी केवळ हाडांचा कणा पुरेसा नसतो; विचारांचा आणि मूल्यांचा कणाही ताठ असावा लागतो,”
असे प्रतिपादन त्यांनी केले.

कवीसंमेलनातून सामाजिक वास्तवाचे दर्शन

संमेलनातील कवीसंमेलन हे या कार्यक्रमाचे प्रमुख आकर्षण ठरले. अलकाताई दराडे यांच्या अध्यक्षतेखाली झालेल्या या सत्रात राज्यभरातून आलेल्या ७० हून अधिक कवींनी सहभाग घेतला.
नागपूर, मुंबई, संभाजीनगर, सांगली, सातारा आदी भागांतील कवींनी आपल्या कवितांमधून शेतकरी प्रश्न, स्त्रीजीवन, सामाजिक विषमता, पर्यावरण आणि मानवी संघर्ष यांचे प्रभावी चित्रण केले.

कवितांमधील थेटपणा आणि संवेदनशील मांडणीमुळे श्रोत्यांकडून मोठा प्रतिसाद मिळाला.

वाचनसंस्कृतीवर वैचारिक चर्चासत्र

“वाचन संस्कृती आज लोप पावत आहे का? (डिजिटल स्क्रीन व पुस्तके)” या विषयावर झालेल्या चर्चासत्रात साहित्यिक आणि अभ्यासकांनी डिजिटल युगातील वाचनाच्या बदलत्या सवयींवर सखोल चर्चा केली.
मंदा नांदूरकर यांच्या अध्यक्षतेखाली झालेल्या या सत्रात डॉ. हरिदास आखरें व राकेश वानखेडे यांनी आपले विचार मांडले.
राज शेळके यांनी प्रश्नोत्तरांच्या माध्यमातून चर्चेला दिशा दिली.

साहित्यकणा पुरस्कारांचे वितरण

संमेलनात साहित्यकणा फाऊंडेशनच्या विविध वाड्‌मय व नाशिकभूषण पुरस्कारांचे वितरण करण्यात आले. कविता, कथा, कादंबरी, बालसाहित्य, गझल तसेच सामाजिक, पत्रकारिता व राष्ट्रीय पातळीवरील साहित्यसेवेचा सन्मान या पुरस्कारांमधून करण्यात आला.

रजनी वाणी काव्यस्पर्धेचे निकाल

संमेलनात झालेल्या रजनी वाणी काव्यस्पर्धेला उत्स्फूर्त प्रतिसाद लाभला.
नितीन गाढवे यांनी प्रथम क्रमांक पटकावला, तर देवेंद्र गावंडे, भूपाल देशमुख, सोनाली मेश्राम आणि आशा गोवर्धन यांनी अनुक्रमे अन्य क्रमांक मिळवले.

संमेलनाचे यशस्वी आयोजन सुरेश चौरे, सुजाता येवले, राज शेळके, सुरेखा बोऱ्हाडे यांनी केले. निकिता पवार यांनी प्रभावी सूत्रसंचालन केले, तर जागृती पाठक यांनी आभार मानले.